جام جم آنلاین :يکي از دوستان مي گفت: در بعضي از کشورها، قوانين مدوني براي سربازان جنگي وضع شده است تا شرايط ويژه اي براي زندگي آنان ايجاد شود. اين قوانين ، بخصوص براي معلولان و اسراي جنگي که بعدها آزاد شده و به کشورشان بازگشته اند، بيشتر است ، تا جايي که به نوعي از زحمات آنان تقدير شود.
تسهيلات ويژه و استفاده رايگان از بسياري از امکانات دولتي و عمومي و همچنين اعطاي بسياري از امتيازات و اعتبارات در جامعه به آنها، همگي از جمله کارهايي است که در جهت تقدير از اين افراد انجام مي شود.
همه ساله در روز مشخصي براي تقدير از اين افراد، جشن مفصلي در کنار مجسمه اي که به رسم يادبود آنها تهيه شده است ، برپا مي شود تا ياد و خاطره آنها هميشه در اذهان مردم باقي بماند.
از سوي ديگر، با توجه به جو موجود در فرهنگ عمومي اين کشورها، چنين افرادي از جايگاه ويژه اي نزد مردم برخوردار هستند. به طور مثال ، براي سوار شدن به اتوبوس ، آنها بدون حضور در صف، از اتوبوس استفاده مي کنند يا در ميان همسايگان از ارج و قرب خاصي برخوردارند.
هميشه بر سينه شان مدالي نصب شده تا آنان را از سايرين متمايز کند. مردم هم با مشاهده اين مدال ، نوع برخوردشان بسيار متفاوت و درخور احترام و مقام بسيار است. وقتي تک تک اين جملات را مي شنوم ، بي اختيار به ياد اسراي جنگي کشورمان که اينک لقب آزاده را به خود گرفته اند، حرف و حديثهاي بعضي مردم و مسائل متفرقه ديگري مي افتم.
آيا براستي اين 2 جامعه قابل مقايسه با يکديگرند؟ حميد جعفري سالها در بند اسارت بوده است و از آن دوران ، خاطرات زيادي دارد که البته در اين ميان ، جانبازي و فلج شدن دست او، خود خاطره و يادگاري از آن زمان است.
وقتي از وي درباره علت اسارتش مي پرسم، لبخند مي زند؛ اما لبخندش از صد گله و شکايت تلخ تر است. مي گويد: شايد بارها اين سوال از من پرسيده شده است، اين که چگونه اسير شده ام، چه مقاومتي از خود نشان داده ام و در پايان اين که حال و هواي اسارتم چگونه بوده است.
وي در ادامه مي گويد: هر چند بعضي معتقدند که ما راحت ترين کار ممکن را انجام داده ايم و با اسير شدن ، خيال خود را راحت کرده ايم ؛ اما کسي از حال و هواي آن دوران خبر ندارد؛ از اين که گاهي تا يک ماه در محاصره دشمن بوده ايم و با کمترين امکانات ، مقاومت کرده ايم ؛ اين که تا آنجا پيش مي رفتيم که هيچ وسيله اي براي دفاع از خود نداشتيم ؛ اما در آن لحظات هم حاضر بوديم با دست خالي به سراغ دشمن برويم و افسوس که ديگر مجالي براي عکس العمل نبود.
عباسي ، نوجوان 18ساله اي که در سال 60به اسارت رژيم عراق درآمد، 9سال اسارت و در بندبودن را تحمل کرد و در نهايت در سن 27سالگي با چهره اي که سالها بيشتر از سن واقعي اش نشان مي داد، به وطن بازگشت.
از او درباره زمان اسارت مي پرسم ، مي گويد: در زمان اسارت کمتر با ما مثل يک اسير جنگي رفتار شد و همواره قوانين بين المللي را براي اسراي جنگي ايران زير پا مي گذاشتند. 72ساعت در گرماي تابستان به بچه ها آب نمي دادند.
بعد از آن به مدت 72ساعت آب و غذا در اختيارمان مي گذاشتند و با بستن درهاي آسايشگاه کاري مي کردند تا ما امکان رفتن به دستشويي را نداشته باشيم و زير فشار زيادي باشيم.
هفته اي يک بار، برنامه کابل و چوب را داشتيم و بچه ها از صف مرگ عبور مي کردند.

بوي پيراهن يوسف
تمامي مسائل و مشکلاتي که در اين سالها بر اسراي ايراني در زندان بعث عراق گذشت ، به نوعي بر خانواده هاي آنان هم حاکم بود.
بسياري قبول کرده بودند که ديگر پسري، همسري و يا پدري ندارند و او براي هميشه رفته است.
خيليها با عکس اسير خود سخن مي گفتند و بعضي نيز هميشه پاي راديو و يا تلويزيون ، به دنبال ردپاي فرزندان خود بودند تا شايد نامي ، نشاني يا حکايتي از او بيابند.
فيلم «بوي پيراهن يوسف» را مي توان بهترين نمونه براي وضعيت خانواده هاي اسرا در زمان اسارتشان دانست. در اين ميان ، بسياري از نقشهاي خانوادگي هم تغيير کرد.
بسياري از خانواده ها، خلا پدر را براي هميشه با مادر پر کردند و مادر را نه به عنوان مادر بلکه به عنوان پدر و مادر خود پذيرفتند.
زنان بسياري اين حقيقت را پذيرفتند که بايد از اين پس، نان آور خانواده باشند و در اين حين ، متحمل سختيهاي بسياري شدند. بسياري از هنجارها در خانواده و جامعه شکست و وضعيت ديگري حاکم شد.

جشني به عمر گل
17مرداد 69، آغاز دوراني بود تا اين 40هزار نفر دوباره خاک وطن را با دستان خود لمس کنند. جشني عمومي ، سراسر کشور را فرا گرفت.
کوچه ها و خيابان ها آذين بندي شدن تا مراسم بازگشت آزادگان به کشور، هر چه با شکوه تر برگزار شود؛ آزادگاني که ظاهرشان بسيار متفاوت از زماني بود که کشور را ترک کرده بودند.
صد البته روحيه ، نگاه ، طرز تفکر و رفتارشان نيز با آنچه که بر جامعه ايران حاکم شده بود، تفاوت هاي اساسي داشت. هر چند جشن بازگشت ، با شکوه بر پا مي شد؛ اما اين شادي و سرور، تنها چند روز دوام و بقا داشت.
اسراي جنگ که اينک آزاده ناميده مي شدند، در خلوت خود به فکر فرو رفتند. نگاهشان، رفتارشان، بيانشان، عقايدشان و خلاصه روش و منش آنها متفاوت از مردم کوچه و بازار بود. گويي چون اصحاب کهف ، 300سال به خواب عميقي فرو رفته اند و اينک شاهد جامعه اي متفاوت از جامعه ذهني شان هستند.
عباسي با توصيف حال و هواي آن دوران آزاده ها مي گويد: خيلي از چيزهايي که مي ديديم، برايمان تعجب آور بود.
اين که همان خانواده ها اکنون اين گونه به دنبال مسائل دنيوي خود هستند و ساعتها در فروشگاه ها به دنبال لباس و لوازم خانه مي چرخند، برايمان تعجب آور بود. البته فضاي معنوي خاص دوران اسارت هم در اين تفاوت نگاه بي تاثير نبود.
بالاخره ما سالها در فضايي زندگي کرده بوديم که دعاي کميل و زيارت عاشورا، روزه گرفتن ، کم خوردن ، با سختيها ساختن و نماز شب خواندن در آن حرف اول را مي زد و اينک يکباره وارد جامعه اي شده بوديم که دنياي متفاوت از افکارمان داشت.
اسيران آزاده در خلوت خود دايم به اين فکر مي کردند که کدام راه را برگزينند: خود را با شرايط حال حاضر جامعه وفق دهند يا آن که گوشه گيري و انزوا اتخاذ کرده و به خلوت خود بازگردند.
اين اختلاف افکار و عقايد در نهايت موجب شد تا جشن و شادماني بازگشتشان ، عمري به کوتاهي عمر گل داشته باشد و کمتر دوام و بقايي بر آن مترتب باشد. گروهي از مردم نيز در چنين فضايي با مشکل مواجه شدند. آنها افرادي را در کنار خود مي ديدند که نسبت به آنها چهره متفاوتي داشتند و «به روز» نبودند!
افکارشان مربوط به 10سال قبل بود و از شرايط خاص آن دوران حکايت مي کرد. اين اختلاف ها تا بدانجا پيش رفت که گاهي آزادگان را بيمار خواندند و بيشتر با آنها مدارا مي کردند.
تمامي اين معضلات باعث شد آزادگان نيز به کفر راه چاره بيفتند: عده اي انزواطلبي کرده و به گوشه خانه ها خزيدند تا آن گونه که جعفري در ابتداي سخن گفت، شاهد پايان تدريجي خود باشند و عده اي ديگر، همگام با مسائل جامعه حرکت کردند تا خود را با شرايط وفق دهند.
وجود دهها استاد دانشگاه، مسوولان رده بالاي کشور و شغل و حرفه حساس جامعه از ميان همين آزادگان، خود مويد اين مدعاست.
اما با وجود اين پيشرفت ها، در خلوت آزادگان زماني براي حال و هواي اسارت باقي مي ماند که در نوع خود جالب و ديدني است.

مجاهد در جامعه جهادگر
جامعه اسلامي با همه تاکيدش بر امر جهاد و ارزش والاي مجاهد، طبيعي است که ارج و قرب بسياري نيز براي مجاهدش قائل شود.
حکومت ما نيز که با تکيه بر اصل اسلامي بودن بر سر کار آمد و 8 سال دفاع مقدس را پشت سر گذاشت، نبايد از اين قاعده مستثنا باشد.
هرچند حرفهاي بسياري را مي توان در اين زمينه بيان کرد؛ اما تنها به بيان جمله اي از يک آزاده بسنده کرده و قضاوت را به مخاطبان واگذار مي کنيم.
جعفري درباره اقدامات مسوولان پس از بازگشت آزادگان، به فرصتهاي از دست رفته اشاره مي کند و مي گويد: 40هزار آزاده با روحيه اي ساخته شده در طول مدت اسارت، بهترين گزينه ها براي مسوولان بودند تا با فراهم کردن امکانات لازم براي آنها و مهيا کردن شرايط پيشرفت، 40هزار نيروي متخصص و فعال و در عين حال متعهد را در جامعه داشته باشيم؛ اما متاسفانه اين فرصت به دليل مشغول کردن آزاده ها به بحثهاي پيش پا افتاده اي چون خرجهاي اوليه زندگي، مسائل پرپيچ و خم اداري و هزاران معضل و مشکل ديگر از دست رفت و بسياري از اين نيروهاي بالقوه به رشد کافي نرسيدند.
از طرفي، وجود اين گونه مسائل، نگاه گروهي از مردم را نسبت به آنها تغيير داد و در مواردي آنها را به دنياطلبي متهم کرد؛ حال آن که نه تنها در عمل چنين مزاياي دنيوي حاصل نشد، بلکه تنها موجب تخريب چهره بچه ها شد.

اسارت آزادگان
شايد بارها جملاتي چون «اينها پولدارند»، «اينها نان جنگ را مي خورند»، «اينها پول زور مي گيرند» و بسياري از جملات مشابه اينچنيني را شنيده باشيد؛ جملاتي که در حقيقت براي بيان اوضاع و احوال آزادگان کشور گفته شده و بيان مي شوند.
البته در بيان اين جملات نمي توان راوي جملات را مقصر دانست ؛ چرا که نبود فرهنگ و روشي مناسب در معرفي آزادگان ، موجب شده بسياري از اين فرصت سواستفاده کنند و به مسموم کردن فضاي موجود بپردازند.
آيا وجود معضلي به نام مسکن را - که حق همه طبقات جامعه از جمله آزادگان است - مي توان بعد از گذشت 15سال هنوز با شايعات موجود در بعضي از محافل تطبيق داد؟
آيا آزاده اي را که هنوز در پيچ و خم زندگي خود مانده را مي توان در چارچوب شايعات موجود گنجاند؟

علي محمد متوليان